Гижжа касаллиги тўғрисида нималар биласиз?

Гижжалар – (гельминтлар) организмда паразитлик қилиб, яшайдиган чувалчанглар. Улар юмалоқ, тасмасимон тузилишга эга бўлиб, 260 дан ортиқ тури маълум.

Уларнинг узунлиги микроскопик катталикдан то 10 метргача етади. Гельминтлар одамнинг нафас олиш, овқат ҳазм қилиш, мушак тизимида, жигар, талоқ, қон, мия, кўз ва бошқа аъзоларда паразитлик қилади.

Гижжа тухумлари асосан қуйидаги жойларда учраши мумкин:

Тупроқда

Сувда

Мева ва сабзавотларда

Ҳайвон жунгларида

Касаллик омиллари:

Шахсий гигиена қоидаларига риоя қилмаслик. Чала пиширилган гўшт ва гўшт маҳсулотларини истеъмол қилиш.

Ифлосланган рўзғор – буюмларидан фойдаланиш. Ювилмаган сабзавот ва меваларни истеъмол қилиш. Шу касалликка чалинган бемор билан яқиндан мулоқотда бўлиш.

Гижжа тухуми организмга тушгандан сўнг, тез ривожланади ва турли хил аъзоларни зарарлай бошлайди.

Бундай ҳолатларда турли хил белгилар кузатилиши мумкин:

Кўнгил айниши

Қайт қилиш

Бош оғриғи

Қувватсизлик

Безовталик

Уйқунинг бузилиши

Вазнинг доимо камайиши

Тажанглик

Қоринда оғриқ

Баъзиларда тунги уйқу пайтида тишини ғирчиллатиш

Агар фарзандларингизда юқоридаги белгилар кузатилса, зудлик билан шифокорга муроаат қилинг?

Асоратлари:

Камқонлик касаллиги:

Бола иммун тизимининг пасайиб кетиши ва ҳар хил касалликларга чалинувчан бўлиб қолиш;

Ҳаддан ташқари озиб кетиш;

Ичак касалликлари;

Тери-таносил касалликлари

Эсда тутинг!!!

Гижжадан даволанаётганда барча оила аъзолари биргаликда даво чора-тадбирларини олиб боришса, мақсадга мувофиқ бўлади.

Касалликни олдини олиш:

-Шахсий гигиена қоидаларига риоя қилиш:

қўлларни совунлаб ювиш,

баданни озода тутиш,

Тирноқларни тоза ва калта бўлиши ички кийим в чойшаб, ўрин-кўрпа жилдларини тез-тез алмаштириб туриш ва дазмоллаш керак.

-Гўшт ва гўшт маҳсулотларини тоза ювиб, яхши пишириб истеъмол қилиш тавсия этилади.

- Фақат қайнатилган сув билан ювилган сабзавот, меваларни овқатга ишлатиш ва истеъмол қилиш керак.

- Уй ҳайвонларини парвариш қилиш қоидаларига амал қилиш керак.

Гелминтлар инсон саломатлигига катта зиён етказади. Улар одам организмида захарловчи модда ишлаб чиқариб, асаб, ошқозон тизимини ва қон ишлаб чиқарувчи органларни шикастлайди. Беморлар бош оғриқ, безовталаниш, ҳолсизлик, кўнгил айниш, иштаҳа йўқлиги, қорин оғриғи, ич кетишига шикоят қиладилар. Айрим гижжа касалликлари камқонликка олиб келади, организмни турли юқумли ва бошқа ошқозон-ичак касалликларига қарши курашиш кучини, иш қобилиятини ва ақлий фаолиятани пасайтиради ҳамда болаларнинг жисмоний ривожланишини сусайтиради. Баъзи ҳолларда гижжа касалликлари ўзидан оғир асоратларини қолдириши мумкин. Масалан: эхинококк пуфаги билан зарарланган ички аъзо ва тўқималар фаолиятининг бузилиши, йиринглаши ёки пуфакнинг орган ичида ёрилиши ҳисобига беморнинг аҳволи кескин оғирлашишига олиб келади.

Гижжа касалликлари ҳайвонларда ҳам учрайди ва чорвачиликка катта зиён етказади.

Республикамизда одам гелминтозларининг қуйидаги турлари кўпроқ учрайди:энтероибиоз, гименолепидоз, аскаридоз, трихоцефалёз, тениаринхоз, эхинококкоз.

Энтеробиоз - острипалар чақирадиган касалликдир. Уларнинг узунлиги 0,5-1,0 см бўлиб, оқ рангли майда юмалоқ гижжалардир. Улар одамнинг ингичка ва йўғон ичагида яшайди.

Острицалар тунда, уйқу вақгида орқа чиқарув йўлидан ўрмалаб чиқади ва анал тешиги атрофидаги терига тухум ташлайди. Бунда беморлар қичиш сезишади ва терини қашйганда тирноқ остида гелминт тухумлари кўплаб тўпланади. Терига тушган острица тухумлари қискд вакт (6 соат) ичида вояга етади ва касаллик чақириш хусусияти пайдо бўлади. Касаллик соғлом болага асосан бемор билан яқин алоқада бўлганда, ифлос қўллар орқали («қўлдан-қўлга»), бемор боланинг парвариш буюмлари ва ўйинчокларидан бирга фойдаланганда оғиз орқали юқади. Шунингдек, касаллик острица тухумлари билан ифлосланган озиқ-овқат маҳсулотларини ютиб юбориш натижасида ҳам келиб чиқади.Кўпинча гигиена қоидаларига риоя қилмай, яъни болалар гижжа тухуми билан ифлосланган бармоғини оғзига солиб касалликни қайтадан юқгиради.

Гимеиолепидпч - пякаца гижжа чақирувчи касаллик. Қурт таемасимон оқ рангли, узунлиги 1,5 - 3,0 см бўлиб, танаси майда бўғимлардан иборат. Гижжа ингичка ичақда яшайди. Унинг бошчасида сўрғич ва илмоқдари бор ва ичак деворига ана шулар ёрдамида ёпишиб туради. Гижжа бўғимларида етилган тухумлар беморнинг нажаси билан ташқарига чиқади. Соғлом одам бемор бйлан яқин алоқада бўлганда («қўлдан-қўлга»), гижжа тухумлари билан ифлосланган парвариш буюмлари ва ифлосланган қўллар билан оғиз орқали юқади.

Аскаридоз - аскарида чақирувчи касаллик. Бу оқ ёки пуштинамо рангли думалоқ қурт. Танасининг узунлиги 20-45 см бўлиб, ингичка ичақца яшайди. Айрим ҳолларда аскарида сафро йўллари орқали жигарга, кўр ичакка кириб, у ерда ривожланади, оғиз орқали чиқиши ҳам мумкин. Аскаридалар жудаям сер уруғ. Битга ургочиси суткасига 200000 гача тухумини ичак бўшлиғига ажратади ва беморнинг нажаси билан ташқи муҳитга тушади. Тухумлар ривожланади ва вояга етади. Бунда тупроқнинг намлиги ва ҳарорати муҳим ўрин тутади. Ўзбекистон иқлими шароитида ёзда бунинг учун 10-15 кун етарли. Касаллик зарарли тухумлар билан ифлосланган тупроқ ва қўл орқали, ҳамда сув, ювилмаган сабзавотларни истеъмол килганда юқади. Оғиз орқали кириб, ичакларга тушган тухумдан личинкалар чиқади. Улар ичак деворлари орқали қон томирларга киради ва қон оқими билан ўпкага боради, сўнгра ўпка қон томирларини тешиб бронхларга тушади ва улар халқумгача етиб, сўлак билан ютиб юборилади. Личинка фақат шундай «саёҳат» (миграция) дан сўнггина яна ичакка тушиб, вояга етган босқичига қадар ривожланади.

Болалар шахсий гигиена кўникмаларининг пастлиги ва ерда кўп ўйнаганлиги учун аскаридиоз билан кўпроқ касалланади.

Аскарида тухумлари ташқи муҳит ва .зарарсизлантирувчи моддалар таъсирига чидамли. Тупрокда тухумларнинг яшаш қобилияти бир неча йилгача сақланиб қолади.

Трихоцефаллёз - килбош гижжа чакирувчи касаллик. \ Бу қилдек қизғиш туси бор оқимтир майда гижжа, узунлиги I 3,5-5,5см. Паразитнинг бош қисми ингичка (номи шунга * яраша кўйилган), дум қисми йўғон. Килбош гижжа йўғон ! ичақда, асосан кўр ичакда яшайди. Паразит ичак деворидаги шиллиқ қаватга бош кисми билан кириб ёпишган ҳодда туради. Тухумлар нажас билан ташқи мухитга вояга етмаган зарарсиз ҳолда ажралади. Тухумлар тупрокда етарлича намлик ва ҳарорат бўлгандагина вояга етади. Бунинг учун езда Ўзбекистонинг қулай иклим шароитида 17 кун етарли. Қилбош гижжа тухумлари тупрокда узоқ сақланади. Зарарланиш асосан гижжа тухумлари билан ифлосланган қўллар ва сабзавотлар, сув орқали юқади.

Тениаринхоз - хўкиз тизмаси (ҳўкиз солите ри) чакирувчи касаллик. Хўкиз тизмаси мураккаб ривожланиш циклига эга. Унинг личинка босқичи қорамол (оралиқ хўжайин) танасида ўтади, вояга етиш босқичи эса одам (ҳақиқий хўжайин) ичагида кечади. Бу тасмасимон қурт, танаси кўп сонли бўлимлардан иборат бўлиб узунлиги 7-10 м гача етади. Бошчасидаги сўрғичлар ёрдамида ҳўкиз тизмаси ичак девогшга ёпишади. Етилган (тухумларга тўлган) бўғимлари тизма танаси охирги қисмидан узилиб, ташқарига фаол ўрмалаб-чиқади, шунингдек ичак ажратмалари билан ҳам тушади. Ташқи муҳитда бўғимлар ҳаракатланиш хусусиятига эга, бунда ундан тухумлар сиқиб чиқарилади ҳамда атроф муҳитни ифлослантиради. Битта бўғимдан 170 минг гача тухум чиқади. Тухумнинг кейинги ривожланиши фақат қорамолнинг (сигир, бузоқ, бука, кийик ва бошқалар) организмида ўтади. Қорамолга касаллик фақат кўм-кўк ўтдангина эмас, балки ҳўкиз тизмаси тухумлари билан ифлосланган хашак ва ҳар қандай бошқа ем, сув ва парвариш қилувчининг ифлос қўллари орқали ҳам юқади. Қорамол ичагида тухумларидан чиққан пушт (онкосфера)лар қон ва лимфа оқими билан бутун тана бўйлаб тарқалади ва аксарият тухумлар мушакларда қолиб, пуфакча билан ўралиб финна (личинка)га айланади. Финналар тиниқ суюқлик билан тўлган оқ рангли пуфаксимон кўринишда бўлади. Ўз ривожланишини охирига етказиш учун финналар одам организмига тушиши шарт. Одамнинг ичагнда личинка вояга етган қуртга айланади. Одамга касаллик финналар сакланган (финнозли гўшт) хом ёки чала пишган мол гўштини истеъмол қилганда юқади. Финналар хомроқ кабобда, шунингдек етарлича қайнатилмаган гўштда тирик қолиши мумкин.

Маҳаллий аҳоли орасида хом ва чала пишган мол гўшти истеъмол қилиш одат тусига кирган жойларда тениаринхоз касаллиги кенг тарқалган. Масалан, Хоразм вилоятида -ижжан (хом гўштдан тайёрланган зираворли қийма), хе (корейсларда баликли таом), Бухоро вилоятида - бостурма (сўлланган гўшт) ва бошқалар.

Эхинококкоз - эхинококк тизмасининг личинкаси кўпгина одам аъзоларига киришива ривожланиши ҳисобига вужудга келувчи аллергик худусиятига эга бўлган, узоқ давом этувчи касаллик. Эхинококк - бу узунлиги атиги 3-5 мм.ли майда, тизмасимон, оқ рангли гижжа. Танаси, боши, бўйин ва 3-4 бўғимлардан иборат, бошчасида жойлашган сўрғичлар ва илмоқлари ёрдамида у хўжайиннинг ичак шиллиқ қаватига ёпишади. Эхинококк ривожланиш циклида 2 марта ўз хўжайнини алмаштиради. Вояга етган гелминт ҳақиқий хўжайиннинг (итнинг) ичида яшайди, табиат қўйнида эса -бу бўри, чиябўри, тулки ва бошқалар, личинка босқичида эса кўпгина сут эмйзувчилар (оралиқ хўжайин), шу жумладан қўй, қорамол, эчки, туя, от, кийик, айрим кемирувчилар ҳамда одамда кечади.

Етилган тухумлар билан тўла эхинококк бўғимлари ит нажаси билан ташқарига тушади. Бу бўғимлар ҳаракатчан бўлади. Айрим узилган бўғимлар ичақцан орқа чикарув тешиги орқали ўзи ўрмалаб чиқа олади ва итнингжунига ёпишиб тухуми билан ифлослантиради. Итлар эса кўпроқ яйловларни ва бошқа ташқи муҳит ташкил қилувчиларни гелминт тухумлари билан ифлослантиради.

Эхинококкознинг кенг тарқалишида ит билан қорамоллар асосий аҳамиятга эга. Одам касалликни тарқалишида эпидемиологик аҳамиятга эга эмас.

Уй ҳайвонлари эхинококк тухумлари билан ифлосланган хашак, ем ва сув орқали зарарланади. Молнинг ҳар хил аъзо тўқималари ичида эхинококк пуфакчалари (личинкалар) пайдо бўлиб ривожланиши давом этади. Эхинококк личинкаси - рангсиз суюкдик билан тўлган пуфак бўлиб, ўзида кўплаб майда гелминт бошчаларни сақлайдй. Пуфакнинг ўлчами бир неча миллиметрдан то янги туғилган чақалоқ бошидан катта бўлиши мумкин.

Кўпинча жигар ва ўпка зарарланади. Гижжанинг кейинги ривожланиш цикли давом этиши учун личинка зарарланган орган билан ит организмига тушиши шарт.

Итлар ҳамда бўри, тулки ва бошқалар асосан эхинококк пуфаклари билан зарарланган қорамол, чўчқа ва ёввойи ҳайвонларнинг органларини еганда касалликни юқтиради.

Одам асосан эхинококк тухумлари билан ифлосланган 03ИҚ овқат ва қўллар, шунингдек одамнинг юзини касал ит ялаганда унинг тили орқали зарарланади. Эхинококк тухумлари билан ифлосланган молларни согиш, парвариш қилиш ва қуўйларнинг жунини қирқиш вақтида ҳам зарарланиши мумкин.