07.11.2013

Токсикология лабораторияси


РесДСЭНМнинг токсикология лабораторияси

Лаборатория мудири: Сирожиддинов Шахобжон Сирожиддинович

Лабораторияни асосий вазифаси - халқ хўжалигига жорий қинаётган янги кимёвий моддалар, полимер, синтетик материаллар ва улардан тайёрланган маҳсулотларни тажриба ҳайвонларида синаш орқали токсикологик жиҳатдан баҳолашда токсикологик, физиологик, биокимёвий, патоморфологик усулларни қўллаган ҳолда тиббий-биологик текширувлар ўтказиш ва олинган натижалар асосида инсонларни ўткир ва сурункали заҳарланишини олдини олишни кафолатловчи гигиеник тавсиялар ишлаб чиқиш.
Лабораториянинг асосий фаолият йўналишлари:

  • янги ўрганилмаган, тузилиши жиҳатидан турлича бўлган, кимёвий моддалар, полимер, синтетик ва бошқа материаллар ҳамда улардан тайёрланган маҳсулотларни токсикологик баҳолаш ва зарурият бўлганда гигиеник меъёрлар ишлаб чиқиш;
  • ҳар хил кимёвий моддалар, полимер, синтетик ва бошқа материалларни қўлланилиш ва фойдаланилиш жараёнидаги безарарлиги ва хавфсизлигини ўрганиш;
  • атроф-муҳитни кимёвий ифлосланиши оқибатида аҳолининг саломатлик кўрсаткичлари ўзгаришини токсико-гигиеник баҳолашда қатнашиш.

Текшириш объектлари:

  • кундалик турмушда ишлатиладиган кимёвий моллар (локлар, бўёқлар, елимлар, эмаль, шпаклёвкалар, эритувчи суюқликлар, ювиш воситалари ва бошқалар);
  • полимер ва синтетик маҳсулотлардан тайёрланган қурилиш, мураккаб иншоат материаллари (полимер идишлар, ўраш ва боғлаш воситалари, уй-рўзғор буюмлари, шу жумладан сопол буюмлар);
  • озиқ-овқат маҳсулотлари билан контактда бўлувчи полимер ва синтеик материаллар;
  • кундалик турмуш буюмлари, санитария-техник буюмлар, полимер ва синтетик материаллардан тайёрланган ўйинчоқлар, косметика воситалари;
  • полимер ва синтетик толалардан тўқилган газламалар. Тайёр кийим-бош ва оёқ кийимлари;
  • кимё саноати учун хом ашёлар, таркиби, рецептураси ва токсикологик кўрсаткичлари бўлмаган ҳамда чет эллардан келтирилган синтетик материаллар;
  • кимёвий моддалар ва заҳарли химикатлар , шу жумладан пестицидлар.

Лабораторияда токсикологик текширув натижалари, аксарият ҳолларда, токсико-гигиеник хулоса сифатида расмийлаштирилади. Шунингдек, лабораторияда кенг кўламда токсикологик текширувлар ўтказилади ва модданинг гигиеник меъёрлари(ПДК/РЭМ – рухсат этилган меъёр - ишчи ҳавоси, атмосфера ҳавоси, сув, тупроқ, озиқ-овқат маҳсулотлари учун)ни ишлаб чиқади.

Кимёвий моддалар, полимерлар, синтетик ва бошқа материалларни токсикологик текширув пиравордида қуйидаги маълумотлар аниқланади:

  • лаборатория ҳайвонларида модданинг ўткир захарлилик кўрсаткичлари – ўртача ўлим чақирувчи доза (ЛД50 );
  • ўртача ўлим чақирувчи концентрация (ЛК50 );
  • модданинг терига маҳаллий таъсири;
  • модданинг тери орқали қонга сўрилиши (резорбция);
  • модданинг кўзни шиллиқ қаватига таъсири;
  • модданинг организмда тўпланиш (кумуляция - моддий ёки функционал) хусусияти;
  • аллергенлик хусусияти.

Республика Давлат санитария-эпидемиология назорати

марказининг токсикология лабораториясини

фаолияти тўғрисида

Ўтган асрнинг 90-йиллари, аниқроғи 1989-йилда йирик санитария-эпидемиология станцияларида (Республика, автаном республика, ўлка, йирик шаҳарларда) биринчи маротаба токсикология лабораторияси ташкил қилиш бўйича собиқ Совет Иттифоқи Соғлиқни сақлаш вазирлигининг буйруғи чиқиб, унга мувофиқ Ўзбекистонда Республика санитария-эпидемиология станциясида токсикология лабораторияси ташкил қилинган.

Токсикология лабораториясини ташкил қилишдан кўзланган асосий мақсад кимё саноатини жадал ривожланиши натижасида олинган турли туман кимёвий янги моддаларни халқ хўжалигига кенг жорий қилишда, уларнинг токсикологик хусусиятлари ҳақида аниқ маълумотларга эга бўлиш ва улардан заҳарлилиги кам бўлганларинигина, яъни инсон организмига кам зарар етказувчиларига рухсат беришдир.

Кимёвий моддаларнинг токсикологик жиҳатидан текширишда тажриба ҳайвонларидан фойдаланилади. Жумладан, оқ сичқон, оқ каламуш, денгиз чўчқаси, қуёнларда тажриба ўтказилади. Ҳайвонларларни соғлом, вазни тажриба ўтказиш учун етарли, бир жинсли бўлишга алоҳида эътибор берилади.

Тажрибадан олинган натижалар ишончли бўлиши учун ҳайвонлар соғлом бўлиши керак. Шу сабабли, янги харид қилинган ҳайвонлар камида 15 кун давомида “карантин”да, яъни тажриба ўтказиладиган янги шароитда сақланиши керак. Ушбу даврда ҳайвонлардаги яширин касалликларни аниқлаш мумкин.

Ҳайвонлар вазни тажриба натижаларига таъсир қилувчи омиллардан бири ҳисобланади. Вазн ҳайвон ёшини белгилайди. Уларнинг вазни кам бўлса ёш, ортиқча бўлса қари эканлигини кўрсатади. Умумий қабул қилинган қоидаларга биноан тажрибага олинган оқ сичқонларни вазни 18-25 граммни, оқ каламушларники - 160-200 граммни, денгиз чўчқалариники - 240-300 граммни ва қуёнларники 2,1-2,6 килограммни ташкил этиши керак.

Тажриба аслида эркак ҳамда урғочи ҳайвонларда ўтказилиши талаб этилади, чунки улар организмининг таъсир қилувчи кимёвий моддаларга жавоб реакцияси турлича бўлиши мумкин.

Ҳайвонларда ўтказиладиган синовлар ўткир ва сурункали бўлади. Ўткир синовларда кимёвий модданинг бир марта таъсири ўрганилади ва 14 кун мобайнида кузатилади. Сурункали таъсирда эса 4, 6, 10, 12 ой ва ҳатто тажриба ҳайвонинг бутун умри (масалан оқ каламушлар ўртача 3 йил умр кўради) давомидаги синалаётган модда таъсир эттирилиб, жисмда келиб чиқадиган ўзгаришлар ўрганилади. Ҳозирги шиддат билан кечаётган давр талабига биноан сурункали тажрибалар ўтказиш кескин қисқартирилиб, фақатгина шунга ўхшаш моддалар таъсир натижалари бўлмаган тақдирда амалга оширилади.

Кимёвий моддаларнинг заҳарлилигига (хавфлилиги) баҳо беришда улар ҳайвонлар жисмига турли йўллар, яъни оғиз орқали юбориш, нафас йўллари, тери ва кўзга таъсир эттирилади. Уларнинг ўртача ўлим чақирувчи доза(концентрация)си, терига маҳаллий таъсири, тери орқали организмга сўрилиши, кўзнинг шиллиқ қаватига таъсири каби токсикологик кўрсаткичлари аниқланади, яъни кимёвий моддага бирламчи токсикологик баҳо берилади.

Модданинг ўртача ўлим чақирувчи дозасини (ЛД50) ҳисоблаб топишнинг кўпгина усуллари мавжуд бўлиб, улар ичида энг қулайи В.Б.Прозоровский (1960 йил) усулидир. Мазкур усул ўзининг оддийлиги ва юқори ишончлилиги билан ажралиб туради. Ҳайвонлар устида ўтказилган, ўртача ўлим чақирувчи дозани топиш тажрибасининг асосий мақсади, аввалам бор 3 та дозани, яъни мутлақо ўлим чақирувчи, энг кам ўлим чақирувчи ва ўлим чақирмайдиган энг юқори (максимал) дозани аниқлашдан иборат. Шу дозалар асосида ЛД50 ҳисоблаб топилади.

Модданинг терига маҳаллий таъсирини ўрганиш. Модданинг терига маҳаллий таъсири қуён (ок қуён бўлса янаям яхши) ва денгиз чўчқаларида ўрганилади. Эксперимент бошланишидан 1-2 кун аввал ҳайвонларнинг ўнг ва чап биқини териси жундан тозаланади. Қуён учун бу юза 7х8 см2, денгиз чўчқалари учун эса 5х5 см2 бўлиши керак.

Ўрганилаётган кимёвий бирикмаларнинг ишлаб чиқарилган намунаси синовдан ўтказилади ва терига унинг 20 мг/см3 микдорида таъсир эттирилади (қуёнларда жундан тозаланган тери майдони юзаси 56 см2 бўлгани учун 1120 мг ва денгиз чўчқаларида 25 см2 бўлгани учун 500 мг миқдорида намуна терига бир текисда суртилади).

Маҳаллий таъсирни ўрганишда модда терига суртилиб, ва ўрганилади 4 соатга қолдирилади. Белгиланган вақт ўтганидан кейин терига таъсир қилаётган модда ёки маҳсулот илиқ сув билан ювилади.

Таъсир баҳоси: терида қизариш, шиш пайдо бўлиши, қон-қуйилиши – моматалоқ бўлиши, ёрилиш, йиринглаш, яра ва бошқалар.

Модданинг тери орқали организмга сўрилишини ўрганиш. Турмушда шундай моддалар ҳам учрайдики, улар терига тушганда теккан жойида ҳеч кандай аломатлар чақирмайди, аммо тери бутунлигини бузмасдан қонга сўрилиб, организмда заҳарланиш чақиради. Бундай моддалар тоифасига ёғ ва липидларда яхши эрийдиган моддалар киради.

Тажриба учун вояга етган қуён (2-3 кг) ва каламушлар (160-200 гр) олинади. Аввал «пробирка усули» қўлланилади. Унга муофиқ каламуш думининг 2/3 қисми ўрганилаётган модда эритмаси куйилган пробиркага 4 соат туширилади. Таъсир вақти ўтгандан кейин ҳайвондаги ўзгаришлар кузатилади. Қуёнлар(модда юборилишидан 1-2 кун олдин)ларнинг чап ва ўнг биқини жундан тозаланади (электроқайчи ёки қайчи ишлатилади). Тозаланган майдон 7х7 см2, каламушлар учун бу майдон 4х4 см2 бўлиши керак. Модда 4 соат давомида терига таъсир эттирилади, лекин модда ювиб ташланмасдан қолдирилади ва ҳайвонлар 14 кун давомида кузатилади.

Модда тери орқали қонга сўрилиш хусусиятига эга бўлса, у ҳайвонда гармон ва ферментлар фаоллигини бузилиши, қон элементлари сонини ўзгариши, ички органларда ва сийдикда модданинг ўзи мавжудлигини аниқланиши, заҳарланиш аломатларини руёбга чиқариши ва ниҳоят ҳайвонни ўлдириши мумкин.

Модданинг кўзнинг шиллиқ қаватига таъсирини ўрганиш. Агарда ўрганилаётган модданинг ҳолати суюқ бўлса, у қуён кўзининг конъюнктива қопига 1-2 томчи томизилади. Агарда ҳолати қаттиқ бўлса, у 50 мг миқдорида кўзга сепилади.

Модда томизилгач ёки сепилгач, кўзнинг ички бурчагидаги ёш-бурун канали 1 минут давомида босиб турилади. Модда бир маротаба таъсир эттирилади ва икки ҳафта давомида ҳар куни кўз шиллиқ қаватининг ҳолати ва кўз қорачигининг тиниқлиги кузатиб борилади. Бунда асосий эътибор конъюнктивада пайдо бўлган қизариш, қоқовдаги шиш, кўздан ажратма ажралишини пайдо бўлиши, шоҳ парда хиралашиши ва шоҳ пардани зарарланган майдонига қаратилади. Кузатиш муддати 14 кундан иборат бўлади.

Кимёвий моддаларни ишлаб чиқариш, улардан фойдаланишда инсон саломатлигининг муҳофазаси кафолатланиши керак. Бунда токсикологик хулоса асосий ўрин тутади. Юқорида келтирилган маълумотлардан маълум бўладики, мазкур хулоса учун модданинг ўртача ўлим чақирувчи дозаси миқдорини аниқлаш (агарда у ўлим чақирса), унинг терига (маҳаллий - теккан жойига таъсири, тери орқали қонга сўрилиши) таъсири, кўзнинг шиллиқ қаватига таъсири, кумулятив, аллергия келтириб чиқариш хусусиятига асосланиши ва тажрибада олинган натижалар Давлат стандарти (ГОСТ 12.1.007-76) билан таққосланиб, токсикологик нуқтаи-назардан моддани таъқиқлаш (ўта хавфли синфга кирса ёки бошқа бирорта ўзига хос, ҳаёт учун хавфли таъсири бўлса) ёки қўлланилиш шартлари (эҳтиёт чораларини кўрган ҳолда) баён этилиши керак.

Республика токсикология лабораториясида дастлабки пайтларда токсикологик текширувлар фақатгина биттагина токсикологик усул ва биттагина ҳайвон туридан фойдаланиш ҳисобига амалга оширилган бўлса, ҳозирги кунга келиб, лаборатория моддаларга бирламчи токсикологик хулоса беришдан ташқари кенг қамровли токсикологик текширувлар ўтказиш, яъни моддаларнинг атроф-муҳит омилларидаги гигиеник меъёр ва регламентлари ишлаб чиқиш, шунингдек уларнинг кумулятив, аллергик хусусиятларини ўрганиб, илмий асосланган токсикологик хулоса бериш имкониятига эга. 


Республика Давлат санитария-эпидемиология назорати

марказининг токсикология лабораториясида тажриба

ҳайвонларида ўтказиладиган текширувлар кўлами

Республика Давлат санитария эпидемиология назорати марказида токсикология лабораторияси ташкил қилинган. Лабораторияда тузилиши жиҳатидан турли кимёвий гуруҳларга кирувчи янги моддаларни, шунингдек таркибида кимёвий моддалар тутувчи маҳсулотларни заҳарлилиги тажриба ҳайвонларида синаб кўрилади ва олинган натижалар асосида уларнинг инсон организмига таъсири белгиланади. Синовларда тажриба ҳайвонларидан оқ сичқон, оқ каламуш, денгиз чўчқаси, қуёнлардан фойдаланилади.

Ҳозирги кунда токсикология лабораторияси кимёвий моддалар ва таркибида кимёвий моддалар тутувчи маҳсулотларга бирламчи токсикологик хулоса беришдан ташқари кенг қамровли токсикологик текширувлар ўтказиш, яъни пестицидларнинг атроф-муҳит омилларидаги гигиеник меъёр (сувда, ишчи муҳити, атмосфера ҳавоси, тупроқ, озиқ-овқат маҳсулотлари) ва регламентлари (модда қўлланилган майдонга ишга чиқиш муддати ва санитария-ҳимоя зонаси) ишлаб чиқиш ва шунингдек уларнинг кумулятив, аллергик хусусиятларини ўрганиб илмий асосланган токсикологик хулоса бериш имкониятига эга.

Кимёвий моддаларнинг заҳарлилиги(хавфлилиги)га баҳо беришда уларни ҳайвонлар жисмига турли йўллар, яъни оғиз орқали юборилгандаги, нафас йўллари, тери ва кўз орқали тушгандаги таъсири ўрганилади. Уларнинг ўртача ўлим чақирувчи доза(концентрация)си, терига маҳаллий таъсири, тери орқали организмга сўрилиши, кўзнинг шиллиқ қаватига таъсири каби токсикологик кўрсаткичлари бўйича давлат стандарти(ГОСТ 12.1.007)га биноан баҳоланади.

Токсикологик текширув натижаларига биноан ҳар бир ўрганилган модданинг хавфлилик синфи аниқланади. Агарда у ўта хавфли синфга кирса ёки бошқа бирорта ўзига хос, ҳаёт учун хавфли таъсири бўлса таъқиқланади. Хавфлилиги ўртача ёки кам бўлган синфга кирувчи моддалар қўллаш учун тавсия этилади. Ўрганилган кимёвий моддаларнинг салбий таъсирини олдини олиш эҳтиёт чоралари белгиланади.